Krajowa Rada Doradców Podatkowych skierowała do Ministerstwa Finansów i Gospodarki krytyczną opinię dotyczącą projektu ustawy o podatku o nadzwyczajnych zysków z tytułu wytwarzania niektórych paliw ciekłych i ich obrotu osiągniętych w 2026 r. (UD411) W ocenie rady projekt w obecnym kształcie nie spełnia wymogów dotyczących uzasadnionej niezbędności, proporcjonalności i zgodności z Konstytucją. Z tych powodów projekt nie powinien być procedowany w obecnym kształcie i wymaga zasadniczego przeredagowania.
Projekt UD411 przewiduje wprowadzenie epizodycznego podatku od nadzwyczajnych zysków osiągniętych przez wąską grupę podmiotów z sektora paliwowego w okresie od 1 marca do 31 grudnia 2026 r. Podatek miałby objąć nadwyżkę przychodów ze sprzedaży paliw ponad poziom wynikający z historycznej marży referencyjnej powiększonej o 20%, przy stawce wynoszącej 75%. Szacowane wpływy do budżetu państwa mają wynieść ok. 5 mld zł.
W przesłanej do ministerstwa opinii, KRDP podkreśliła, że wprowadzenie nowej daniny w trakcie roku podatkowego, skierowanej do wąskiej grupy przedsiębiorców wymaga szczególnej ostrożności ustawodawcy oraz rzetelnego wykazania jej niezbędności, proporcjonalności i zgodności ze standardami konstytucyjnymi. W ocenie doradców podatkowych przedstawiony projekt nie spełnia tych wymogów.
Wątpliwości natury konstytucyjnej
Najpoważniejsze zastrzeżenie ekspertów KRDP dotyczy czasowego zakresu projektowanej daniny. Ustawa miałaby wejść w życie z dniem 1 sierpnia. Zatem danina ustanowiona na jej mocy objęłaby 5 miesięczny okres sprzed dniem wejścia ustawy w życie (marzec-lipiec 2026).
Zdaniem ekspertów z Komisji Prawnej KRDP tak ukształtowana konstrukcja godzi w wywodzoną z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasadę demokratycznego państwa prawnego, a w szczególności w jej komponenty w postaci zakazu działania prawa wstecz (lex retro non agit) oraz zasady ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego przezeń prawa.
Jak czytamy w uzasadnieniu „(…) mamy do czynienia nie z retrospektywnością, lecz z retroaktywnością właściwą - stosowaniem nowego prawa do stanów faktycznych w pełni zamkniętych”.
Jednocześnie KRDP podkreśla, że projektowana danina obciąża wynik finansowy roku 2026 i wprowadzana jest w trakcie tego roku, co odpowiada kategorii ingerencji, uznawanej w dorobku orzeczniczym przez Trybunał Konstytucyjny za niedopuszczalną.
W ocenie doradców podatkowych taki projekt narusza zasadę ochrony zaufania do państwa. Podatnicy podejmowali decyzje gospodarcze bez możliwości przewidzenia wprowadzenia nowej daniny ze stawką 75%, a projekt nie wykazuje, dlaczego retroaktywność jest konieczna dla realizacji ważnego interesu publicznego.
W związku z powyższym KRDP postuluje usunięcie przepisów działających wstecz i objęcie podatkiem wyłącznie zdarzeń przyszłych, po odpowiednim vacatio legis.
Opodatkowanie marży brutto zamiast dochodu
Wątpliwości samorządu doradców podatkowych budzi zaproponowany sposób opodatkowania, który nie obejmuje zysków, lecz nadwyżkę marży brutto ponad określony poziom referencyjny powiększony o 20%. Taka konstrukcja podatku pomija szereg istotnych kosztów działalności, takich jak logistyka, finansowanie, magazynowanie czy koszty zarządu, przez co podstawa opodatkowania jest oderwana od rzeczywistego wyniku finansowego podatnika.
W efekcie obowiązek zapłaty daniny może powstać nawet wtedy, gdy przedsiębiorstwo osiąga niewielki dochód lub ponosi stratę. Dodatkowo sposób kalkulacji może prowadzić do pozornego wykazywania nadwyżki oraz nierównego traktowania różnych grup przedsiębiorców. KRDP w swojej opinii postuluje więc oparcie daniny na dochodzie, a nie na marży brutto, co lepiej odzwierciedlałoby rzeczywistą sytuację ekonomiczną podatników.
Wysokość opodatkowania i wady metodologiczne obliczania podstawy opodatkowania
Zaproponowana stawka podatku w wysokości 75% podstawy opodatkowania to jedna z najwyższych analogicznych danin wprowadzanych w państwach europejskich i zdaniem doradców podatkowych budzi zasadnicze wątpliwości co do zgodności z konstytucyjną zasadą proporcjonalności oraz z ochroną prawa własności.
W przesłanej opinii KRDP podkreśla możliwe ekonomiczne skutki tak wysokiego podatku w postaci ograniczenia zdolności przedsiębiorstw paliwowych do finansowania niezbędnych inwestycji związanych z transformacją energetyczną i rozwojem infrastruktury. To w konsekwencji może negatywnie wpłynąć na bezpieczeństwo energetyczne i ciągłość dostaw paliw. Dlatego rada postuluje obniżenie tej stawki.
Jednocześnie wskazuje, że mechanizm ustalania podstawy opodatkowania jest niedostatecznie dopracowany. Zastrzeżenia budzi oparcie marży referencyjnej wyłącznie na wynikach z jednego roku, co może prowadzić do zniekształceń. Rada rekomenduje zastosowanie wieloletniego okresu referencyjnego, wzorowanego na rozwiązaniach unijnych.
Ponadto projekt nie przewiduje istotnych mechanizmów zabezpieczających, takich jak możliwość rozliczenia strat, korekty różnic kursowych czy wygaśnięcia obowiązku podatkowego po ustabilizowaniu się rynku. Dodatkowo niejasne są zasady uwzględniania wyników na instrumentach zabezpieczających, co przy wysokiej stawce podatku może prowadzić do licznych sporów interpretacyjnych. KRDP postuluje doprecyzowanie tych rozwiązań.
Odejście od sprawdzonych wzorców unijnych
KRDP wskazuje, że projektowana danina znacząco odbiega od rozwiązań stosowanych w Unii Europejskiej podczas kryzysu energetycznego. W przeciwieństwie do unijnej składki solidarnościowej podatek ma być naliczany od marży, a nie od dochodu, opiera się na wynikach z jednego roku zamiast średniej wieloletniej oraz przewiduje stawkę 75%, ponad dwukrotnie wyższą od minimalnej stawki unijnej wynoszącej 33%.
Jednocześnie doradcy podatkowi zwracają uwagę na krótki termin przeznaczony na konsultacje publiczne projektu nie pozwala na ich rzetelne przeprowadzenie. Ustawa wejść ma w życie z dniem 1 sierpnia 2026 r., co realnie pozostawi adresatom na dostosowanie się jedynie lipiec 2026 r. Okres ten nie spełnia wymogu odpowiedniej vacatio legis w realiach niniejszego projektu.
KRDP postuluje by vacatio legis w tych okolicznościach wynosiło sześć miesięcy. Postulat ten znajduje oparcie w ramach czasowych wyznaczonych dla zmian w prawie podatkowym formułowanych w programie obecnej koalicji rządzącej.
Jednocześnie Izba deklaruje gotowość do merytorycznej współpracy w dalszych pracach nad niniejszym projektem.
Z pełną treścią opinii można zapoznać się poniżej.
